
พิพิธภัณฑ์พื้นบ้านวัดม่วง อำเภอบ้านโป่ง จ.ราชบุรี
ตั้งอยู่ภายในวัดม่วง ตำบลบ้านม่วง ริมแม่น้ำแม่กลอง วัดม่วงเป็นวัดเก่าแก่ ตามประวัติบอกไว้ในคัมภีร์ใบลานเขียนด้วยอักษรมอญว่า มีอายุอยู่ในปลายสมัยกรุงศรีอยุธยา ในช่วงเวลานั้น ชุมชนบ้านม่วงและบริเวณสองฝั่งลุ่มแม่น้ำแม่กลอง
“บ้านม่วง” ปัจจุบันเป็นหมู่บ้านหนึ่งในตำบลบ้านม่วง อำเภอบ้านโป่ง จังหวัดราชบุรี ซึ่งมีประชากรส่วนใหญ่เป็นชาวไทยเชื้อสายมอญที่ตั้งถิ่นฐานอยู่อาศัยร่วมกับกลุ่มชนอื่นๆ (เช่นชาวไทยภาคกลาง ชาวไทยเชื้อสายลาว ชาวไทยเชื้อสายยวน (โยนก) ชาวไทยเชื้อสายเขมร ชาวไทยเชื้อสายกระเหรี่ยง ฯลฯ) ในบริเวณสองฟากฝั่งลุ่มแม่น้ำแม่กลองด้วยความสงบสุขเป็นเวลาช้านาน โดยมีวัดม่วงซึ่งตามปกติที่สืบค้นได้ชี้ชัดให้เห็นว่ามีอายุการสร้างเก่าแก่มานานกว่า ๓๐๐ ปีมาแล้ว เป็นวัดที่สำคัญและศูนย์กลางกิจกรรมและจิตใจของชุมชน ด้วยความที่บ้านม่วงเป็นชุมชนชาวไทยเชื้อสายมอญที่ชาวบ้านส่วนใหญ่ยังคงมีวิถีชีวิตผูกพันกับประเพณีและความเชื่อดั้งเดิม และการที่เจ้าอาวาสวัดม่วง (พระครูวรธรรมพิทักษ์) รวมทั้งชาวบ้านส่วนใหญ่ต้องการที่จะสืบทอดความภาคภูมิใจในมรดกวัฒนธรรมข้างต้นไว้ในรูปของพิพิธภัณฑ์พื้นบ้าน เพื่อให้เป็นแหล่งค้นคว้าเรื่องราวเกี่ยวกับประวัติความเป็นมาวิถีชีวิต ภูมิปัญญาและวัฒนธรรมประเพณีของอดีตจนถึงปัจจุบันไว้ จึงได้ร่วมมือกับมหาวิทยาลัยศิลปากรจัดตั้ง “พิพิธภัณฑ์พื้นบ้านวัดม่วง” ขึ้นเพื่อร่วมเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ในวโรกาสเจริญพระชนมายุครบ ๕ รอบ วันที่ ๑๒ สิงหาคม ๒๕๓๕ อันแล้วเสร็จและเปิดบริการให้ผู้สนใจเข้าชมได้โดยสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารีเสด็จพระราชดำเนินทรงเป็นประทานในพิธีเปิด เมื่อวันที่ ๒๖ กุมภาพันธ์ ๒๕๓๖ เนื้อหาในการจัดแสดงของพิพิธภัณฑ์พื้นบ้านวัดม่วงสามารถจำแนกออกได้เป็น ๕ ส่วนด้วยกัน คือ

ส่วนแรก เป็นเรื่องราวที่เกี่ยวกับความสำคัญของลุ่มแม่น้ำแม่กลองอันมีสภาพแวดล้อมที่เหมาะต่อการตั้งถิ่นฐานอยู่อาศัยของมนุษย์มาตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน รวมทั้งความสำคัญในฐานะที่เป็นเส้นทางคมนาคมติดต่อค้าขายทั้งภายในและภายนอกประเทศ ซึ่งหลักฐานที่ปรากฏจะมีทั้งโบราณวัตถุ ประเภทขวานหิน เครื่องปั้นดินเผา เครื่องมือเครื่องใช้สำริด เครื่องประดับจากหินสี ฯลฯ
ส่วนที่สอง เป็นเรื่องราวเกี่ยวกับสังคมและวัฒนธรรมท้องถิ่น โดยจัดแสดงให้เห็นถึงประวัติศาสตร์ชุมชนบ้านม่วงและชุมชนใกล้เคียง ความสัมพันธ์ของกลุ่มชนต่าง ๆ ในบริเวณลุ่มแม่น้ำแม่กลอง บทบาทของชาวจีนต่อการเกิดชุมชนแบบตลาดและบทบาทของคณะเผยแผ่ศาสนาคริสต์ในหมู่ชาวไทยเชื้อสายมอญในฐานะผู้นำระบบการรักษาพยาบาลแบบใหม่มาสู่ท้องถิ่น ซึ่งการจัดแสดงส่วนนี้จะใช้ภาพถ่ายเก่าเป็นส่วนสำคัญบ่งบอกให้ผู้เข้าชมเข้าใจ
ส่วนที่สาม เป็นเรื่องราวของบ้านม่วงกับภูมิปัญญาท้องถิ่น ซึ่งถือได้ว่าเป็นจุดเด่นที่มีความสำคัญที่สุดในการจัดแสดงของพิพิธภัณฑ์ เพราะการจัดแสดงส่วนนี้จะบ่งบอกถึงความเป็นเอกลักษณ์ทางวัฒนธรรมที่มั่นคงของชาวไทยเชื้อสายมอญบ้านม่วงที่เป็นผู้มีศรัทธาอย่างแรงกล้าในพระพุทธศาสนาและเป็นผู้ให้คุณค่าอย่างสูงต่อการศึกษา โดยมีวัดเป็นศูนย์กลางในการให้การศึกษาและการอบรมสั่งสอนให้เชื่อมั่นศรัทธาในพระพุทธศาสนา และมีพระสงฆ์เป็นผู้นำทางภูมิปัญญาของท้องถิ่นสืบเนื่องเสมอมา ซึ่งสะท้อนให้เห็นได้จากหลักฐานเกี่ยวกับสิ่งของเครื่องใช้เนื่องในศาสนาเป็นจำนวนมากที่จัดแสดงอยู่ในพิพิธภัณฑ์ ไม่ว่าจะเป็นคัมภีร์ใบลาน ธรรมาสน์ ภาพพระบฏ ตู้พระธรรม กล่องใส่คัมภีร์ใบลาน ผ้าห่อคัมภีร์ใบลาน ฯลฯ
ส่วนที่สี่ เป็นเรื่องราวเกี่ยวกับวิถีชีวิตของชาวบ้านม่วงที่มีทั้งวิถีชีวิตประจำวัน การประกอบอาชีพ คติความเชื่อ และประเพณีในรอบปี ซึ่งจัดแสดงโดยใช้ภาพถ่ายและศิลปะโบราณวัตถุเป็นส่วนสำคัญในการบอกกล่าวเรื่องราวถ่ายทอดสู่ผู้เข้าชม
ส่วนที่ห้า เป็นเรื่องราวเกี่ยวกับการพัฒนาและการเปลี่ยนแปลงในชุมชนบ้านม่วงและท้องถิ่นใกล้เคียง ซึ่งจะใช้ภาพถ่ายเป็นส่วนสำคัญในการสะท้อนให้เห็นถึงการพัฒนาและเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นและส่งผลกระทบต่อวิถีชีวิต การประกอบอาชีพ คติความเชื่อและประเพณีในรอบปีของชาวบ้านม่วงและท้องถิ่นใกล้เคียง