มาว่ากันด้วยประสิทธิภาพ คู่เกียร์และจาน: สับจานตอนไหนดี, ใช้จานกับเฟืองอะไรดี

[Hxs]

สวัสดีครับ ก่อนอื่นผมขอทำความเข้าใจก่อนว่า สิ่งที่ผมจะมาเล่าวันนี้ เป็นเรื่องที่ค่อนข้างมีผลต่อประสิทธิภาพน้อย ว่ากันตรงๆก็ประมาณ 3 Watt ระหว่างกรณีดีที่สุดกับกรณีที่ไม่ค่อยดีเท่าไหร่ ถ้านึกไม่ออกว่าน้อยแค่ไหน ยางดีๆกับยางห่วยๆล้อเดียวก็ต่างแล้ว 4 Watt, คุณนั่งตรงๆกับหมอบที่ความเร็วกลาง-สูงก็ต่างแล้ว 70 Watt หากไม่สนใจ 3 Watt แนะนำให้ข้ามได้เลยครับ

เรื่องพื้นฐานที่ควรรู้มาก่อน
- อัตราทดของเกียร์

หมายเหตุ: เพื่อกันความสับสน ซี่ Cassette ผมนับจากทางซ้ายก่อน คือ 11-28 นับ 28 เป็นเกียร์ที่ 1 แล้ว 11 เป็นอันที่ 11 ครับ
===================================

ตอนที่ 1 สับจานตอนไหนดี
เข้าเรื่องกันเลย อย่างที่ทุกคนทราบ จานหน้าเรามี 2 จาน เฟืองหลังมี 8,9,10,11 เฟืองก็ว่ากันไป ทีนี้มันจะมีคู่เกียร์ที่ทับซ้อนกันอยู่ เช่น อยากได้อัตราทดเฟืองประมาณ 2.3 จะใช้ หน้า39 หลัง17 หรือ หน้า53 หลัง23 มันก็มีอัตราทดเท่ากัน คือปั่นรอบเท่ากันล้อหมุนเท่ากัน แต่อันไหนประสิทธิภาพดีกว่า?
แล้วเวลาไล่ความเร็ว จากหยุดนิ่งเราเริ่มที่เกียร์ง่ายจานเล็ก ไล่ไปเรื่อยๆ เมื่อไหร่ดีที่เราควรเปลี่ยนขึ้นจานใหญ่
คำตอบของคำถามเหล่านี้ ตอบได้ด้วยการวิเคราะห์ความเสียดทานครับ

เว็บไซต์ Friction Fact ได้ทดสอบ ชุดเฟือง 11 เกียร์ Shimano 11-28 และจาน 53x39 ไว้ ส่วนคู่อื่นๆก็มีบทความอธิบายวิธีประมาณอย่างละเอียดไว้ด้วย (เสียที่เป็นบทความที่ต้องเสียตังสมัครสมาชิกก่อนถึงดูได้) เรามาดูกราฟแรงเสียดทานกันก่อนเลยครับ


จากภาพนี้ สรุปได้เลยว่า คู่เกียร์นี้ ควรสับจานตอนใช้จานเล็ก กับเฟืองเบอร์ 17 (อันที่ 6 นับจากทางซ้าย) ไปเป็น จานใหญ่กับเฟืองเบอร์ 21 (ถอยไป 2 อันเป็นอันที่ 4) เพราะการใช้เฟืองเล็กกว่านั้นคู่กับจานเล็ก หรือเฟืองใหญ่กว่านั้นคู่กับจานใหญ่ แม้จะให้อัตราทดได้คล้ายกัน แต่กลับมีแรงเสียดทานมากกว่า
ทำไม?

เพราะ แรงเสียดทานจะมากหรือน้อย ขึ้นอยู่กับ
1. ความเอียงของโซ่ ลองมองแนวโซ่จากจานไปยังเฟืองดูนะครับ ยิ่งเอียงมาก แรงฝืดยิ่งเพิ่มขึ้น
2. โซ่หมุนรอบเฟืองทำมุมยิ่งแคบยิ่งมีแรงเสียดทานสูง อันนี้สังเกตุง่ายๆจากกราฟด้านล่างครับ เขาทดสอบถอด Cassette ออกมาแล้วใส่เฟืองเข้าไปเทสแค่อันเดียว โดยวางให้แนวโซ่ตรงสนิทระหว่างเฟืองกับจาน เพื่อตัดผลจากข้อแรกออกไป

แล้วกรณีอื่นๆหละ ถ้าเราใช้จาน 52x36 กับเฟือง 11-28 ควรเปลี่ยนตรงไหน?

สิ่งที่ยังเหมือนเดิมคือผลจากข้อ 1 ครับ โซ่ยิ่งเอียงยิ่งมีแรงเสียดทานมาก บนจักรยานทั่วไป จานเล็กจะตรงกับเฟืองที่ 6 จานใหญ่จะตรงกับเฟืองที่ 8 นับจากทางซ้าย แต่จานใหญ่ได้เปรียบเล็กน้อยด้วยข้อ 2 ที่ใช้เฟืองใหญ่กับจานใหญ่ได้เปรียบ ดังนั้นช่วงที่เหมาะสมที่จะสับจานจะยังคงเป็นการใช้จานเล็กไปจนถึงเฟืองที่ 6 นับจากทางซ้าย แล้วก็น่าจะถอยไปประมาณ 2 อัน เป็นเฟืองที่ 4 แต่!!!สิ่งที่ต่างออกไประหว่าง 52x36 หรือ 50x34 เมื่อเทียบกับ 53x39 คือคราวนี้จานใหญ่กับจานเล็กมันมีขนาดต่างกันมากขึ้นครับ ครั้นจะถอยแค่ 2 เฟืองเหมือนเดิม อัตราทดเกียร์จะกระโดดไกลมากเลย (เส้นสีแดง)

โค้ด: เลือกทั้งหมด

คำนวนแล้วครอปมาจาก http://www.gear-calculator.com/

การจะเปลี่ยนเกียร์ให้ลื่นไหล จึงต้องเปลี่ยน 3 เกียร์ครับ ทีนี้ทางเลือกคือ จะใช้จานเล็กนานขึ้น 1 เกียร์เป็นเฟืองที่ 7 แล้วค่อยเปลี่ยน 3 เกียร์ไปเฟืองที่ 4 เหมือนเดิม หรือ เปลี่ยนที่เฟืองที่ 6 เหมือนเดิม แต่ถอยไปเฟืองที่ 3 ดี?

คำตอบคือกลับไปดูที่กราฟ 1 ครับ จากกราฟ 1 จะเห็นเลยว่า หลังจากเฟืองที่ 6 (เบอร์17) คู่กับจานเล็ก แรงเสียดทานจะเพิ่มขึ้นเร็วมาก ในขณะที่ เฟืองที่ 3 กับ 4 คู่กับจานใหญ่ แรงเสียดทานยังน้อยพอๆกันอยู่ ดังนั้นคู่นี้จึงเลือกง่าย คือตอนสับจานขึ้นให้เปลี่ยนตอนที่อยู่เฟืองที่ 6 ลง 3 เกียร์ จากเบอร์ 17 เป็น 23 ครับ

เช่นเดียวกับ 50/34 ที่แม้จานเล็กกับจานใหญ่จะห่าง 16 ซี่เท่ากันแต่เทียบเป็นอัตราส่วนจะห่างกันมากกว่า 52/36 นิดหน่อย ไม่ต่างกันนักครับ (เทียบกับภาพบนดู)


เปลี่ยนเฟืองเป็น 11-25 ก็ใช้แบบเดียวกันได้ คือ เปลี่ยนจากเฟืองที่ 6 ลงไปเฟืองที่ 3 ซึ่งก็คือเปลี่ยนจากเฟือง 16 ไปยังเฟือง 21 ยังไม่ไกลเกินไปนักครับ


แต่ความลำบากจะมาเยือน เมื่อเป็นเฟือง 12-25 ครับ คราวนี้ มีเฟือง 18 มาแทรก ถ้าเปลี่ยน 3 เฟืองเหมือนเดิม อัตราทดไกลแน่นอน งานนี้ถ้าใช้เฟือง 12-25 คู่กับจาน 50/34 หรือ 52/36 จึงต้องเปลี่ยน 4 เกียร์ (ส่วน 53/39 ไม่มีปัญหาเปลี่ยน 3 เกียร์พอ เพราะจานต่างน้อยกว่า) ใครใช้คู่นี้ก็ลองกะๆเอาจากกราฟแรกนะครับ ว่าเปลี่ยนตรงไหนดี ความเห็นผมคือ เฟืองเซ็ตนี้ ใช้คู่กับจาน 53/39 เถอะนะ


จบตอนที่ 1 ครับ
HXS

[Hxs]

ตอนที่ 2 ใช้จานอะไร คู่กับ เฟืองอะไร (ในกรณีจะเลือกซื้อ)
คำตอบของคำถามนี้ ก่อนจะตอบข้อนี้ในเชิงแรงเสียดทานและประสิทธิภาพ ต้องตอบในเชิงการใช้งานก่อนครับ คุณต้องใช้เฟืองใหญ่แค่ไหนในการไต่เขา หากต้องใช้ 28 กับจาน 50/34 คุณก็ไม่มีเหตุผลอื่นใดต้องพิจารณาเฟือง 11-25 หรือเล็กกว่านั้นและจาน 52/36 หรือใหญ่กว่านั้น
แต่หากคุณไม่ได้ต้องการใช้ขนาดนั้น แต่ลังเลระหว่าง 52/36 +12-28 กับ 50/34 + 11-25 หรือ 11-26 หละ?

งานนี้แหละ ต้องมาคุยกันหน่อย อัตราทดของคู่นี้ พอๆกัน โดย 50/34+11-25 เกียร์สูงสุดไวกว่าเล็กน้อย แต่ 52/36+12-28 ไต่เขาดีกว่าเพราะมีเกียร์ต่ำ ต่ำกว่าเล็กน้อยเช่นกัน

ที่แต่ละความเร็ว คู่นี้ก็ใช้ตำแหน่งเฟืองใกล้เคียงกันมากจนแทบจะใช้เฟืองตำแหน่งเดียวกันโดยตลอด แต่มีสิ่งหนึ่งที่ทำให้คู่ 52/36+12-28 เฉือนชนะไปคือ ที่ความเร็วเท่ากัน 52/36+12-28 ใช้จานหน้าและเฟืองหลังที่มีจำนวนซี่เยอะกว่าอีกคู่ตลอดครับ จากเรื่องตัวแปรที่ส่งผลให้แรงเสียดทานเพิ่มขึ้นข้อที่ 2, โซ่วิ่งรอบเฟืองใหญ่แรงเสียดทานน้อยกว่า อันนี้มีผลชนะเรื่องความเสียเปรียบที่จานใหญ่เฟืองใหญ่มีน้ำหนักมากกว่าและโซ่ต้องวิ่งเร็วกว่าจานเล็กเฟืองเล็กด้วยครับ (ผลเทสจาก Friction-fact น่ะแหละ) ขอย้ำอีกทีว่าต่างนิดเดียว ถ้ามันทำให้คุณต้องเพิ่มเงินมากเพื่อให้ได้คู่นี้ก็อย่าดีกว่าครับ (12-28 หายากครับ 11-28 นิยมกว่าเยอะ)

คู่ต่อมา: ใช้เฟือง 11-28 แต่ลังเล 52/36 หรือ 50/34 ดี?
คู่นี้แน่นอนว่า ต้องดูด้านขอบก่อนครับ ถ้าจำเป็นต้องใช้ 34/28 ก็จบเลย เลือกง่าย แต่หากคุณใช้แต่ช่วงกลางๆซะมากกว่า 36/28 หรือ 34/28 ก็ได้ งั้นมาคุยกัน

ความต่างระหว่าง 52/36 กับ 50/34 มีผลให้ที่ความเร็วเท่ากัน โดยปกติแล้ว 50/34 จะใช้เฟืองเล็กกว่า 1 เบอร์(ขยับไปทางขวา 1 เบอร์) โดยประมาณคร่าวๆครับ (เช่น 52/36 ใช้อันที่ 6 อัตราทดพอกับ 50/34 ใช้อันที่ 7 นับจากซ้าย) หลักการเลือกง่ายๆ กลับไปดูกราฟที่ 1เลยครับ จะเห็นว่าช่วงเฟืองที่ประสิทธิภาพดีคือช่วงกลางๆ ยิ่งซ้ายมาก ขวามาก ประสิทธิภาพยิ่งลด คราวนี้จะเลือกตัวไหนก็ควรดูว่าความเร็วที่เราใช้บ่อยน่ะ มันอยู่ตรงไหนของเฟืองครับ ถ้ามันอยู่ทางซ้ายเราควรเลือก 50/34 ให้มันเถิบๆไปทางขวา แต่ถ้าเราเน้นความเร็วสูง ใช้เฟืองแถบขวาเยอะ เลือก 52/36 ให้เฟืองมันเถิบๆมาทางซ้ายเข้ากลางนิดนึงก็ดี ไม่ต้องคิดมากเรื่องเกียร์ 52/11 หนักเกินแล้วไม่ได้ใช้ครับ เรื่องธรรมชาติ เผื่อเหลือดีกว่าเผื่อขาด เรามาเน้นช่วงที่เราใช้บ่อยให้ประสิทธิภาพดีๆดีกว่านะ

จบตอนที่ 2 ครับ
ผมนึกไม่ออกแล้วว่าจะเขียนอะไรต่อ ใครมีอะไรถาม แย้ง หรือเพิ่มเติม เชิญตามสะดวกนะครับ
EDIT:
เอ้อ อีกนิดนึง, ผมอยากให้ลองเล่นเว็บคำนวนอัตราทด และความเร็วเกียร์และเฟืองต่างๆดูครับ เห็นอะไรเยอะแยะเลยว่าเฟืองแต่ละชุดมันเป็นยังไง
http://www.gear-calculator.com/

[น้องหนึ่ง]

ขอบคุณครับ

คนทำนี่ช่างขยันจริง สำหรับผู้ชนะคงต้องดูทุกรายละเอียดนั่นแล

[Permkiat]

อย่างงานดอยอิน ที่ผ่านมา ปีเตอร์ ใช้จานหน้าใบเดียว 48 หลัง 11-42 10sp
อยากทราบจริงๆครับว่า นอกจากได้เบาแล้ว อัตราทด และแรง เสียดทาน จะดีกว่าใช้
จานหน้า เล็กแบบ 34 หรือ 36 มั้ยครับ

[Chiny]

ขอปักไว้ศึกษาครับ

[Hxs]

อย่างงานดอยอิน ที่ผ่านมา ปีเตอร์ ใช้จานหน้าใบเดียว 48 หลัง 11-42 10sp
อยากทราบจริงๆครับว่า นอกจากได้เบาแล้ว อัตราทด และแรง เสียดทาน จะดีกว่าใช้
จานหน้า เล็กแบบ 34 หรือ 36 มั้ยครับ

มีผลครับ จากข้อ 2 ที่ว่า ถ้าโซ่เอียงเท่ากัน การหมุนรอบเฟืองใหญ่จานใหญ่จะมีแรงเสียดทานต่ำกว่า เพราะโซ่ทำมุมโค้งหักศอกน้อยกว่า (อันนี้เน้นคิดเฉพาะส่วนที่ถ่ายกำลังนะครับ จานกับเฟือง ส่วนเฟืองเล็กๆในตีนผี 2 อันนั้นแทบไม่มี load เลยจึงมีผลน้อยกว่าครับ) ที่เกียร์ต่ำสุดทั้งคู่คงได้เปรียบแบบไม่ต้องสงสัย แต่ที่ความเร็วอื่นต้องดูด้วยว่าการมีจานเดียวทำให้ต้องใช้โซ่เอียงกว่าเดิมแค่ไหน แล้วคุ้มหรือเปล่าครับ

[ลิงกังปั่นหมอบ]

โปรบางคนแปะกระดาษอัตราทดเกียร์เอาไว้บนท่อนอนเลยครับ

ผมเห็นตอนแรก ๆ ช่วงยังหัดปั่นใหม่ ๆ ผมไม่เข้าใจว่าจะแปะไว้ทำไม อยากใช้เกียร์ไหนก็สับเลยสิ มาดูกระดาษบนท่อนอนทำไม

มาทุกวันนี้ ผมถึงได้รู้แล้วว่าทำไมเขาถึงแปะกระดาษอัตราทดเกียร์เอาไว้บนท่อนอน...

[Hxs]

วันนี้มาถามความคิดเห็น ในเรื่องใช้เกียร์อะไรดี ระหว่างคู่ 11-28 Shimano และ 11-28 SRAM ซึ่งเรียงเฟืองไม่เหมือนกันตามภาพด้านล่าง มีใครจะลองวิเคราะห์ไหมครับ

[ลิงกังปั่นหมอบ]

ความเห็นส่วนตัว เฟืองเบอร์ 16 สำหรับสายทางเรียบค่อนข้างสำคัญมากครับ มันเป็น sweet spot จุดที่ลงตัว ไม่หนัก ไม่เบา เกินไป จะใช้ 17 แล้วลากรอบก็เบาเกินไป จ่ายแรงไม่คุ้มทุน จะใช้ 15 ก็ลงทุนเยอะไปหน่อย หมดก๊อกเร็ว 16 กำลังดีเลยสำหรับเลี้ยงความเร็ว อยากเร็ว 40 จัดรอบขาได้ อยากช้าลงอีกหน่อยก็เบาขาลงได้เอาแรง รอบขาไม่กระซากเกินไป ทำให้ขาไม่เดี้ยงเร็ว (กล้ามเนื้อหมดสภาพ)

จะให้ไปใช้ 36x11 แทน ก็เปลี่ยนเกียร์เยอะเกินเหตุ รอบขาพังหมด แถมโซ่เยื้องกระจุย โซ่แหก ฟันหักหมด

แต่บางคนก็ใช้ 15 กดหนักซะเลยก็มี หรือใช้ 17 แล้วหวดรัว ๆ ก็แล้วแต่ความถนัด แต่สายความเร็ว มี 16 คั่นกลางดีกว่าครับ ถ้าสายแพะภูเขาคงไม่คิดมาก

[pink_bikini]

ขอบคุณบทความดีๆครับ

[hatadi]

ขอบคุณข้อมูลดีฯ ครับ

[เณรแอร์]

thx

[visual3dmax]

แน่นจริงๆ เดี่ยวมาอ่านทำความเข้าใจ ปกติขึ้นเขา สับเกียมั่วๆไปหมด

[aum047]

ลึกซึ้งจริงๆครับ

ขอบคุณครับ

[xess]

ขอบคุณสำหรับบทความดีๆแบบนี้ ส่วนตัวกำลังชั่งใจเลือกเฟืองหลังกี่ซี่ดีคู่จานหน้าใบเดียวกี่ซี่ดีถ้าจะเปลี่ยนมาใช้ระบบ sram 1x drivetrain